I. Mahmud Dönemi

Genel Hatlarıyla Sultan 1. Mahmud Dönemi

Kuruluş ve yükselme dönemlerinde dünyanın diğer devletlerinden daha üstün düzeyde olan Osmanlı Devleti 16. yüzyıldan itibaren siyasi, askeri ve ekonomik yönden gücünü kaybetmeye başlamıştır. Bu kötü gidişatı düzeltmek için padişahlar ıslahatlar konusunda yoğunlaşmıştır. Bu sebepten dolayı 1. Mahmud Dönemi ıslahatlarla dolu bir dönemdir.

Osmanlı Devleti için önemli padişahlardan birisi olan Sultan Mahmud, 1730 yılında tahta geçip 24 yıl boyunca yani 1754 yılına kadar tahtta kalmıştır. Çocukluğunda kafes hayatı yaşayan Sultan Mahmud, 34 yaşına kadar kafes hayatı sürmüştür. Bu süre boyunca iyi bir eğitim alıp devlet yönetimi için tecrübelenmiştir. 1730 yılında amcası olan Sultan 3. Ahmed’in Patrona Halil İsyanı sonucunda tahttan indirilmesiyle tahta geçmiştir.

Şehzadelikten padişahlığa geçtikten sonra ülkenin asayiş ve güveni için çalışmış kendinden önceki 18. yüzyıl padişahlarının aksine devlet işleriyle bizzat kendisi ilgilenmiştir. Günlük hayatında ise; fazla sinirlenmeyen, aceleci olmayıp daha sakin olan ve genel olarak merhametli bir karakteri vardır.

Batı’nın üstünlüğünün kabul edilmiş olduğu Lale Devri’nden sonra tahta gelen Sultan Mahmud batıdaki gerçekleşen gelişmeleri takip etme çabası gütmüştür. Kendisinin de ıslahat ve yeniliklere açık olan bir padişah olmasından dolayı, özellikle askeri alanda pek çok ıslahat yapmış ve model olarak Fransa’yı örnek almıştır.

Sultan 1. Mahmud Dönemi dış politikasında önemli olan en büyük konu İran ile yapılan savaşlar olmuştur. 1732-1746 yılları arasında gerçekleşen savaşlar Kasr-ı Şirin Antlaşması ile sona ermiştir. Bu antlaşmaya göre Sultan 4. Murad Dönemi’ndeki sınırlar kabul edilerek Caferiliğin 5. Mezhep olarak kabul edilme düşüncesi sonlanmıştır.

1736 yılında İran Savaşları’nın devam ettiği sıralarda Sultan Mahmud’un önderliğinde Osmanlı Devleti Rusya’nın saldırısına maruz kalmış, ardından Avusturya’nın katılmasıyla iki cepheli bir savaşın içerisine girmiştir. Bu savaşlardan önemli bir başarı ile çıkan Osmanlı Devleti savaşın sonunda imzalanan Belgrad Antlaşması ile kazanç sağlamıştır. Ayrıca bu antlaşma ile 1787 tarihe kadar Avusturya ile, 1768 yılına kadar ise Rusya ile barış içerisinde olmuştur. Diğer devletlerde dostluk içerisinde olan Sultan Mahmud döneminde Prusya, Sicilyateyn, Lehistan, Hollanda ve Özbekistan ile dostça ilişkiler kurulmuştur.

  1. yüzyıl sonlarında yaşanan askeri yenilgiler Osmanlı Devleti’nde pek çok sıkıntının da başlangıcı olmuştur. Bu nedenden dolayı 18. yüzyılda bu sıkıntıları telafi edip çözmek için faaliyetler yapılmıştır. 1. Mahmud Dönemi içerisinde de yer alan bu dönemde Osmanlı Devleti’nin batıdan geri olduğu düşüncesi kabul görünüp batıyı takip edip batılı anlamda ıshatlar yapılmaya başlanmıştır.

 

 

Sultan 1. Mahmud Dönemi Islahatları

1- Humbaracı Ocağı ile ilgili yapılan yenilikler

Sultan 1. Mahmud Islahat hareketlerine alınan yenilgilerden dolayı askeri alandan başlamıştır. Bu dönemdeki Osmanlı askeri ordusu ise eğitimden uzak ve disiplinsiz bir durumdadır. Sultan Mahmud ise ordusunun Avrupa’daki gibi taktik disiplin içerisinde olmasını istiyor ve silahları kullanmasını amaçlıyordu. Topal Osman gibi idareciler başta olmak üzere birçok devlet adamı da Sultan Mahmud’u destekliyordu.

İlk olarak 1. Mahmud İbrahim Müteferrika‟nın kendisine sunduğu “Usulü‟l-hikem fî-nizâmü‟lümem” risalesinden etkilenerek Avrupa askerini yakından tanıyan bir Avrupalı uzman getirmeye karar verdi. Bu amaç doğrultusunda ise Ahmed Paşa’yı Humbaracı Ocağı’nın ıslahı için görevlendirdi. Daha sonra Humbaracı Ahmed Paşa olarak anılacak olan Bonneval, bu iş için bir humbaracı sınıfı oluşturup nizamname hazırladı. Emeklilik ve düzenli bir ücret vererek askerliği bir meslek haline getirmeye çalışan Ahmed Paşa yeniçerileri birliklere ayırarak başlarına kendinin yetiştirdiği subayların gelmesini istedi. Fakat yeniçeriler buna karşı çıkınca bu uygulama yapılamadı. Daha sonra Ahmed Paşa topçu birliğine daha çok ağırlık verdi.

2- Hendeshane’nin açılması

Ahmed Paşa 1734 yılında subay yetiştirmek ve askerin eğitim alması amacı ile bir mühendislik okulu özelliği taşıyan Hendeshane’yi Üsküdar’da kurdu. Osmanlı Devleti’nde ilk yüksek teknik eğitimi veren bu okula Bostancı Ocağı’ndan seçilmiş olan kişiler atandı. Subay yetiştirmek amacı ile kurulan bu okul 3. Selim döneminde açılan “Mühendishâne-i Berr-i Hümâyûn” un temi olarak kabul görmektedir. Bu subay okulu yeniçerilerin karşı çıkması sonucu 1750 yılında kapatılmıştır.

Humbaracı Ahmed Paşa’nın yapmış olduğu yeniliklerle Osmanlı Devleti 1736-1739 yılları arasındaki Avusturya ve Rusya ile yapılan savaşlarda başarılar göstermişlerdir. Bu ıslahatlar sayesinde Osmanlı Devleti Belgrad dahil olmak üzere Sırbistan’ın önemli bir kısmını aldı.  Ayrıca Humbaracı Ahmed Paşa Sultan Mahmud’a devleti sadece askeri güce değil ekonomik güce de dayandırılması konusunda fikirler verdi. Ahmed Paşa ayrıca top dökümhanesi, tüfek fabrikası gibi fabrikalar kurulmasında öncü oldu. Humbaracı Ahmed Paşa’nın ıslahatları bazen kendinin yüzünden bazen de siyasal yönde yaşadığı çekişmelerden dolayı çok fazla etkili olamadı.

Sultan Mahmud’un askeri alanda yaptığı yenilikler sadece humbaracı ve topçu ocakları ile sınırlı kalmayıp öncelikle bir isyandan çekindiği için yeniçerilerin başına güvendiği kişileri getirdi. Ayriyeten askerlere eğitimlerini yapmaları ve görevlerini yerin getirmeleri için aylık maaş vermeye başladı. Sultan Mahmud’un askeri alanda yaptığı ıslahatlarının amaçlarının başında yer alan Patrona Halil İsyanı gibi bir isyanın bir daha çıkmamasını sağlamak olmuştur. Bunun için yeniçerilere ücretleri kesintisiz yapılıyor yeniçerilerde düzenli bir şekilde çalışıyorlardı.

Sultan Mahmud’un askeri alanda yaptığı en büyük düzenleme ise leventler konusundadır. Bunlar maaşlarını veriliği zaman düzgünce çalışan ancak ancak faydadan çok zararı olan bir tür çetelerdir. Sultan Mahmud’un İran Seferi sırasında da Nadir Şah’a karşı galip gelecekken leventlerin savaş meydanını terk etmesinden dolayı sefer başarısız olmuştur. Bunun üzerine Sultan Mahmud Şeyhülislam’dan aldığı fetva ile katl ve mallarının onları öldürenlere ait olacağını açıklamış daha sonrada Hekimoğlu Ali Paşa tarafından leventler temizlenerek ocakları kaldırılmıştır.

3-Sosyal ve Toplumsal Anlamda yapılan Yenilikler

Sultan 1. Mahmud Döneminde meydana gelen asayiş ve güvenlik konularında da sert tedbirler alarak ülkedeki huzuru sağlamaya çalışmıştır. Bu dönemde meydana gelen tımar sistemindeki bozulmalar yüzünden halkın refahı için 29 Ocak 1732 tarihli kanunname çıkarılmıştır. Bu kanun ile mali konusundan aldığı tedbirler sayesinde ülke ekonomisi düzene koyulmaya çalışılmıştır. Ayrıca Sultan Mahmud taşradaki idarecilerin, ayanlara karşı halkı korumaya odaklı olarak 1740 yılında adâletnâmeyi çıkartmıştır. Yine aynı yıl içerisinde İstanbul’a gelen kişi sayasının fazla olmasının önüne geçmek için yetkililerin vergi konusunda yasadışı tahsilat yapmamalarını engellemiştir.

Sultan Mahmud Dönemi’nde yapılan ıslahatlar Osmanlı Modernleşmesinin temelini oluşturmaktadır. Ancak bu ıslahatlar istenen neticeleri verememiştir. Batıyı örnek amacı düşüncesi sadece padişah ve bir kısım devlet adamı tarafından şahsi girişimlerle sınırlı kalmış, gelenekçi Osmanlı kültürü ve ekonomik yönden tehlikeye giren topluluklar yüzünden gerçekleştirilememiştir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KAYNAKÇA

Özkaya Y, (2008), 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu, İstanbul

Kurtaran, U. (2013). Sultan Birinci Mahmud Dönemi (1730-1754) Islahat Hareketleri, Turkish Studies, 8, 2.

Kurtaran, U. Sultan Birinci Mahmud Dönemi Osmanlı-Rus Siyasi İlişkileri.

Kurtaran. U. (2012). Sultan Birinci Mahmud ve Dönemi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı, Doktora Tezi, Konya.

Şimşek. Rıza. A. (2006). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.

Bu yazı Son Yazılar kategorisine gönderilmiş ve , ile etiketlenmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın