TERAKKİPERVER CUMHURİYET PARTİSİNİN KURULUŞU GELİŞİMİ KAPANIŞI VE SONUÇLARI

TERAKKİPERVER CUMHURİYET PARTİSİNİN KURULUŞU GELİŞİMİ KAPANIŞI VE SONUÇLARI

 

GİRİŞ

 

Tek parti içindeki fikir ayrılıklarının bir sonucu olarak, bir muhalif grup 1925’te yeni bir siyasi parti, ‘İlerici Cumhuriyetçi Parti’ [ Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ] oluşturdu. Ancak, ilk muhalefet partisi çok hızlı bir şekilde kapatıldı ve hiçbir zaman herhangi bir seçimde yer alma fırsatını yakaladı. İkincisi, liberal ve liberalist Özgür Cumhuriyetçi Parti [ Serbest Cumhuriyet Partisi ] ,1930’da hükümetin talebi üzerine bir muhalefet partisi olarak kurulan şirket, kısa ömrü nedeniyle hiçbir parlamento seçimlerine katılma fırsatı bulamadı. Ancak, belediye seçimlerine katılma şansı oldu. Bu seçimlerde muhalefet partisi oldukça önemli bir başarı elde etti ve böylece hükümet de dahil olmak üzere ülkedeki siyasi muhalefetin gücünü herkese gösterebildi. Dolayısıyla, iktidar partisinin son iki dönem seçimlerinde şimdiki muhalefet olmadan elde ettiği başarının gerçek olmadığı anlaşıldı.

Ancak 1931 seçimlerinde bağımsız adaylar CHP listesinde yer aldı. Bu adayların sadece bir kısmının seçilmesi, ikinci tur seçmenlerin parti tarafından aday gösterilmesine rağmen bağımsız adaylara oy vermeyi reddettiklerinden merkezden daha ‘partizan’ olduklarını göstermektedir. Bu seçimlerde, bağımsız adaylar arasında, muhalefeti oluşturan kişilerin isimlerini not edebiliriz. Örneğin adaylar arasında, bağımsızlık savaşının liderleri ve Terakkiperver Cumhuriyet Partisi başkanı Refet Bele ve General Kâzım Karabekir ile Serbest Cumhuriyet Partisi’ni destekleyen Arif Oruç vardı ancak seçilemediler. Bu seçimlerden sonra, bağımsızlık savaşının bir başka lideri olan General Ali Fuat Cebesoy ve İlerici Cumhuriyetçi Parti Genel Sekreteri 1933 yılında Mustafa Kemal tarafından şahsen milletvekili oldu.

 

KAVRAMSAL ÇERÇEVE

 

İlerici Cumhuriyetçi Parti, iktidar ve muhalefet ilişkileri ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki ilgili tartışmalarla ilgilenmektedir. Bu kısa süreli partinin erken olduğu iddia ediliyor ve yaşama şansı yok. Çalışma esas olarak İlerici Cumhuriyetçi Parti’nin yaratılma nedenleri, partinin faaliyetleri, iktidarla ilişkiler ve dönem gazeteleri ve anılarına dayanarak kapatılmasının arkasındaki faktörlere odaklanmaktadır. Böylece, mevcut literatür gözden geçirilmekte ve partinin daha doğru bir değerlendirmesi amaçlanmaktadır. partinin faaliyetleri, iktidarla ilişkileri ve dönem gazeteleri ve anılarına dayanarak kapatılmasının arkasındaki faktörlerledir[1].

İlerici Cumhuriyetçi Parti, Türk Tarihinde çoğulcu demokrayın II.Meşrutiyet Döneminden sonraki ilk duraktır. Cumhuriyet’in ilanından birkaç ay sonra Ulusal Mücadelenin önde gelen kadroları tarafından kurulan PRP, Mustafa Kemal’in karizmatik liderliğine karşı farklı bölümlerin durduğu ve PRP’nin katıldığı bir odak olması son derece önemli bir tarihsel olaydır. Türk siyasi hayatına organize bir muhalefet partisi olarak Erken Türkiye Cumhuriyeti döneminin siyasi yaşamında sadece sekiz ay var olabilen PRP, siyasi ve demokratik olgunluğun ne toplumda ne de yeterli bir düzeye erişememesi nedeniyle Türkiye’de siyasi istikrarsızlığa yol açmıştır.

Özellikle Milli Mücadele döneminin önde gelen kadrolarından Mustafa Kemal’in kurucuları arasında var olan anlaşmazlıklar, PRP’nin bozulmasının en önemli nedenini oluşturmaktadır. Bununla birlikte, Cumhuriyetin ilanından sadece birkaç ay sonra iktidar partisine karşı bir muhalefet siyasi partisinin kurulması, Türk demokrasisinin yolunun ne kadar erken belirlendiğini ortaya koyuyor. O dönemin siyasal yaşamında rol oynayan kişilere ait anılar, Atatürk’ün 6 günlük konuşma adlı çalışmasını merkez alanına götüren çalışmada önemlidir[2].

TCF, Türk demokrasisinin hayatındaki ilk bağımsız muhalefet partisidir. Türk demokrasisinin kültürü, yönetim ve muhalefet partileriyle doksan yıl sonra medeni ülkeler seviyesine geldi. TCF’nin kuruluşunun Türk demokratik kültürünün en önemli dönüm noktalarından biri olduğu bilinmektedir. TCF’nin kuruluşuyla başlayan siyasi tartışma, programlarını ve amaçlarını kesinlikle ilan eden bir siyasi partinin kurulmasıyla sona erdi. Bununla birlikte, bugün TCF partisi normal olarak muhalefet hareketlerinden biri olarak kabul edildi, geçmişte parti bazı siyasi gruplar tarafından bir komplo ve yanlış organizasyon olarak kabul edilmiştir[3].

Cumhuriyetin ilk yılında sahneye çıkan ve Atatürk’ün ardından ulusal mücadeleye bazı ünlüleri dahil eden İlerici Cumhuriyetçi Parti (PRP), Türk demokrasi çok partili sisteminin tarihinde sadece 8 ay rol oynayan bir siyasi partiydi . Doğmuş gibi, ayrılması da dramatikti. Bazı insanlar Şeyh Said isyanıyla ilişki kurmak isteseler bile, Ankara ve Doğu Bağımsızlık Mahkemelerinde bölücü olduğu, dini siyasi kazancı nedeniyle sömürdüğü için yargılandı ve mahkemelerin kararı ile kapatılmıştır[4].

Cumhuriyetçi bir rejime sahip olan devletlerde demokrasi vazgeçilmezdir. Buna bağlı olarak, gerçek anlamda işlevsel olacak şekilde gücü kontrol eden bir mekanizma olmalıdır. Sistemde böyle bir mekanizma yoksa, yönetim sisteminin adı Cumhuriyet’tir ancak içerik açısından geçersiz kalır. Günümüzde, kontrol mekanizmalarına işlevsellik sağlayan temeller devlet kurumları, sivil toplum kuruluşları ve siyasi partiler olarak sınıflandırılabilir. Ancak, Cumhuriyet’in bu tür kurumlarının 1920’lerde Türkiye’de var olduğunu söylemek mümkün değildir. Çünkü reform sürecinin topluma yerleşmesi hala devam eden bir süreçtir. Elbette, bu süreçte yeni uygulamalara karşı çıkan sesleri gösteren bir bölüm olacaktır. Bunlardan biri, o dönemin parlamentosunda halk tarafından kurulan İlerici Cumhuriyetçi Parti’dir (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası)[5]

Refet Paşa, Mustafa Kemal Paşa ile Samsun’a giden personelden değil, aynı zamanda cumhuriyetin ilk muhalefet partisi olan Progresif Cumhuriyetçi Parti’nin kurucularından biri  . Mayıs 1924’te Refet Paşa’nın basın açıklamaları çok önemlidir, çünkü Mustafa Kemal Paşa ile yakın askerler arasındaki sorunlar ilk kişiden dile getirilir ve İlerici Cumhuriyetçi Parti’nin kurulmasıyla ilgili ilk sinyaller verilmiştir[6].

TCF, Türk demokrasisinin hayatındaki ilk bağımsız muhalefet partisidir. Türk demokrasisinin kültürü, yönetim ve muhalefet partileriyle doksan yıl sonra medeni ülkeler seviyesine geldi. TCF’nin kuruluşunun Türk demokratik kültürünün en önemli dönüm noktalarından biri olduğu bilinmektedir. TCF’nin kuruluşuyla başlayan siyasi tartışma, programlarını ve amaçlarını kesinlikle ilan eden bir siyasi partinin kurulmasıyla sona erdi. Yine de, bugün TCF partisi normal olarak muhalefet hareketlerinden biri olarak kabul edildi, geçmişte parti bazı siyasi gruplar tarafından bir komplo ve yanlış organizasyon olarak kabul edilmiştir[7].

SONUÇ

Yeni Türkiye Cumhuriyeti, İlerici Cumhuriyetçi Parti’nin (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) ilk muhalefetinin kurulması, faaliyetleri ve kapanışı, Türk Siyasal Hayatı ve erken Cumhuriyet döneminin en önemli ve tartışılan konularından biridir. Yeni Türkiye’de çok partili sistemin de başladığı bu gelişme şimdiye kadar önemli araştırmaların konusu değil. İlerici Cumhuriyetçi Parti, önceki Birlik ve İlerleme Partisi’nin bazı baskın şahsiyetleri, çalışma ve organizasyon prosedürleri ve hatta unvanların benzerliği nedeniyle önceki Birlik ve İlerleme Partisinin yeni bir oluşumu olarak kabul edilir. Bu parti aynı zamanda görüşlerini belirtmek üzere 1923 seçimleriyle görevden alınan İkinci Grup için bir sığınaktır.

Siyasi partiler, demokratik sistemlerin ayrılmaz bileşenleridir. Siyasi partiler olmadan demokratik sistemler işleyemez. Ancak, tüm siyasi partiler mevcut ‘oyunun kurallarını’ benimsememektedir. İki savaş arası dönemde Nazi Almanyası ve faşist İtalya ile olan deneyimden sonra, anti-sistemik partilerle uğraşmak demokratik sistemlerde merkezi bir tartışma haline geldi. Bazı Avrupa demokrasilerinde parti kapanışları gerçekleşmiş olsa da, Türkiye’deki parti kapanışlarının sıklığı, Türkiye’nin siyasi partilerin ‘mezarlığı’ olduğu yönündeki eleştirileri artırdı. 1960’lardan bu yana Türkiye’de toplam 27 parti yasaklandı[8].

 

 

 

 

 

 

KAYNAKÇA

 

Akcan, E., & Geçikli, R. M. (2017) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kuruluş Sürecinde Refet Paşa’nın Tarihi Bir Demeci Ve Yankıları. Atatürk Dergisi, 6(1), 23-54.

Celep, Ö. (2014). The political causes of party closures in Turkey. Parliamentary affairs, 67(2), 371-390.

Ekincikli, M. (2012). Türk Demokrasi Kültürünün Gelisim Sürecinde Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi’nin Kurulusu/The Foundation of Terakkiperver Cumhuriyet Firkasu During Developmental Era of Turkish Democracy Culture. Gazi Akademik Bakis Dergisi, 6(11), 151.

Ekincikli, M. (2012). Türk Demokrasi Kültürünün Gelişim Sürecinde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kuruluşu. Gazi Akademik Bakış, (11), 151-164.

Müezzinoğlu, E. (2018). Türk Siyasal Hayatının Vakitsiz Doğan Çocuğu: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Journal Of Universal History Studies, 1(1), 44-79.

Özalper, M. (2014) Bir Muhalefet Partisinin İlgası: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 117-136.

Özalper, M., & Okulu, M. A. Ü. M. Y. (2015). Bir Muhalefet Partisinin İlgası: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi; Cilt: 2 Sayı: 1.

Yeşil, A. (2015). Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kapatılmasında Sondan Bir Önceki Gelişme: Tpcf Urfa Siverek Şube Kâtibi Mehmet Fethi Bey’in Şark İstiklal Mahkemesinde Yargılanması. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (20), 711-744.

 

 

[1] Müezzinoğlu, E. (2018). Türk Siyasal Hayatının Vakitsiz Doğan Çocuğu: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Journal Of Universal History Studies1(1), 44-79.

[2] Özalper, M., & Okulu, M. A. Ü. M. Y. (2015). Bir Muhalefet Partisinin İlgası: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi; Cilt: 2 Sayı: 1.

[3] Ekincikli, M. (2012). Türk Demokrasi Kültürünün Gelişim Sürecinde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kuruluşu. Gazi Akademik Bakış, (11), 151-164.

[4] Yeşil, A. (2015). Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kapatılmasında Sondan Bir Önceki Gelişme: Tpcf Urfa Siverek Şube Kâtibi Mehmet Fethi Bey’in Şark İstiklal Mahkemesinde Yargılanması. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (20), 711-744.

[5] Özalper, M. (2014) Bir Muhalefet Partisinin İlgası: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi2(1), 117-136.

[6] Akcan, E., & Geçikli, R. M. (2017) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kuruluş Sürecinde Refet Paşa’nın Tarihi Bir Demeci Ve Yankıları. Atatürk Dergisi6(1), 23-54.

[7] Ekincikli, M. (2012). Türk Demokrasi Kültürünün Gelisim Sürecinde Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi’nin Kurulusu/The Foundation of Terakkiperver Cumhuriyet Firkasu During Developmental Era of Turkish Democracy Culture. Gazi Akademik Bakis Dergisi6(11), 151.

[8] Celep, Ö. (2014). The political causes of party closures in Turkey. Parliamentary affairs67(2), 371-390.

Bu yazı Politika kategorisine gönderilmiş ve , , , ile etiketlenmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın